અધીત : પ્રમુખીય પ્રવચનો - ૨

મૂળની સાથે મેળ છે તેવા, સત સાથે સુમેળ છે તેવા કવિ, ગદ્યકાર, વિવેચક ચંદ્રકાન્ત શેઠનો જન્મ તા. ૩-૨-૧૯૩૮ના રોજ પંચમહાલ જિલ્લાના કાલોલ ગામે થયો હતો. વતન ઠાસરા (જિ. ખેડા). માતા સરસ્વતીબહેન, પિતા ત્રિકમલાલ માણેકલાલ શેઠ. પ્રાથમિક શિક્ષણ હાલોલ અને કણજરી (તા. હાલોલ), ધોરણ ૮થી ૧૧ પ્રોપ્રાઇટરી હાઇસ્કૂલ, અમદાવાદમાં. ૧૯૫૪માં મૅટ્રિક. ૧૯૫૮માં સ્નાતક, ૧૯૬૦માં ગુજરાતી અને સંસ્કૃત વિષયો સાથે ગુજરાત યુનિવર્સિટીમાંથી એમ.એ.; ‘ઉમાશંકર જોશીઃ સાહિત્યસર્જક અને વિવેચક’ વિષય લઈને ૧૯૭૯માં ગૂજરાત વિદ્યાપીઠમાંથી પીએચ.ડી. થયા. એ પછી પણ ઉમાશંકર જોશી વિશે એમનો અભ્યાસ સતત ચાલ્યો.

૧૯૬૧-૬૨ સેંટ ઝેવિયર્સ કૉલેજમાં ખંડ સમયના વ્યાખ્યાતા, ૧૯૬૨-૬૩ કપડવંજ કૉલેજમાં અધ્યાપક, ૧૯૬૩-૬૬ ગૂજરાત વિદ્યાપીઠ, અમદાવાદમાં વ્યાખ્યાતા, ૧૯૬૬-૭૨ ભક્ત વલ્લભ ધોળા કૉલેજ, અમદાવાદમાં પ્રાધ્યાપક, ૧૯૭૨ ગૂજરાત વિદ્યાપીઠમાં રીડર, ૧૯૭૯-૮૪માં ગૂજરાત વિદ્યાપીઠમાંથી લીઅન પર આવ્યા અને ક. લા. સ્વાધ્યાય મંદિર, ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ, અમદાવાદના નિયામક થયા. ત્યારબાદ ગૂજરાત વિદ્યાપીઠમાં અધ્યાપન; ૧૯૯૮માં ગૂજરાત વિદ્યાપીઠમાંથી પ્રાધ્યાપક તરીકે નિવૃત્ત. ૧૯૯૮થી તેઓ ગુજરાત વિશ્વકોશમાં સેવાઓ આપે છે. વિશ્વકોશમાં સહસંપાદક તથા બાળવિશ્વકોશના મુખ્ય સંપાદક તરીકે કામ કર્યું છે.

૧૯૮૦-૮૨ સહસંપાદક, ૧૯૮૨-૮૪ માનાર્હ સંપાદક, ગુજરાતી સાહિત્યકોશ, ગુ. સા. પરિષદ; ૧૯૮૯-૯૦માં રાષ્ટ્રીય પ્રાધ્યાપક.

ચંદ્રકાન્તનાં બાહ્ય રૂપોનો ભુક્કો કરી, (‘ચંદ્રકાન્તનો ભાંગી ભુક્કો કરીએ’) અસલ ચંદ્રકાન્તને શોધવાની અને પામવાની તેમની સર્જન-પ્રક્રિયા કવિતામાં તેમજ ‘નંદ સામવેદી’ના નિબંધોમાં યે ચાલે છે. જાતને તળે-ઉપર કરવાની પ્રક્રિયા આ સર્જકમાં સતત ચાલતી રહી છે. જાતની વિડંબના કરતા જઈને આ કવિ શબ્દનું સત પેટાવતા રહે છે. આ કવિને પ્રકૃતિ, સંસ્કૃતિ, સંગીત, નાટક, ફિલ્મ, ચિત્ર, પ્રવાસ... બધાંમાં રસ છે. આથી એમની કવિતામાં અને ગદ્યમાં સાંસ્કૃતિક સંદર્ભો સૂક્ષ્મતાથી પ્રગટ થાય છે.

ચંદ્રકાન્ત શેઠ પાસેથી ચૌદેક કાવ્યસંગ્રહો, ચૌદેક નિબંધસંગ્રહો, સંસ્મરણ, એકાંકી, બાળકાવ્યો, બાળવાર્તાઓ, ટૂંકી વાર્તા, હાસ્યકથા, વિવેચન-સંશોધન, સંપાદન, અનુવાદ રૂપાન્તર જેવાં સાહિત્યના વિવિધ ક્ષેત્રોને આવરી લેતાં તેમનાં લગભગ ૧૨૫ પુસ્તકો પ્રગટ થયાં છે.

૧૯૬૪માં ‘કુમાર’ ચંદ્રક, ૧૯૮૩માં નર્મદ સુવર્ણચંદ્રક, ૧૯૮૫માં રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક, ૧૯૮૬માં સાહિત્ય અકાદેમી દિલ્હીનો ઍવૉર્ડ, ૨૦૦૫માં નરસિંહ મહેતા ઍવૉર્ડ, ૨૦૦૬માં ગુજરાત સાહિત્ય અકાદેમીનો ગૌરવ પુરસ્કાર, ૨૦૧૦માં ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ દ્વારા સચ્ચિદાનંદ સન્માન, ૨૦૧૫-૧૬માં પ્રેમાનંદ સુવર્ણચંદ્રક, ૨૦૧૭માં ‘દર્શક ઍવૉર્ડ’, ૨૦૧૮માં બાળકિશોર સાહિત્ય માટે સાહિત્ય અકાદેમી, દિલ્હીનો ઍવૉર્ડ વગેરેથી તેઓ સાહિત્યસેવા સન્માનિત થઈ છે.

— યોગેશ જોષી

ભરત ભાનુપ્રસાદ મહેતા (જન્મ 8 ઑગસ્ટ 1964) : પાંચસોથી વધુ અભ્યાસપ્રદ તથા લોકભોગ્ય વ્યાખ્યાનો આપનાર પ્રો. ભરત મહેતા ગુજરાતી ભાષા-સાહિત્યના ખ્યાત વિવેચક, સંપાદક અને સંશોધક છે. ‘મહારાજા સયાજીરાવ યુનિવર્સિટી ઑફ બરોડા’ના ગુજરાતી વિભાગમાં અધ્યાપક તરીકેની એમની કારકિર્દી સુદીર્ઘ, વિદ્યાનુરાગી અને નિતાંત સમૃદ્ધ રહી છે. 

પ્રો. ભરત મહેતાની ઓળખ મુખ્યત્વે રસજ્ઞ, મર્મજ્ઞ, તટસ્થ અને સ્પષ્ટભાષી વિવેચક તરીકેની છે. ‘જયંત ગાડીતનું કથાસાહિત્ય’ (1992), ‘કથામંથન’ (1993), ‘નાટ્યનાન્દી’ (1995), ‘વિવેચનપૂર્વક’ (1997), ‘સંદર્ભસંકેત’(1998), ‘આર્નોલ્ડનો કાવ્યવિચાર’ (2002), ‘ભરતવાક્ય’ (2003), ‘પ્રતિબદ્ધ’(2005), ‘ચાર નવલકથાકારો’ (2006), રેખાંકિત’ (2008), ‘કળાકારનો ઇતિહાસબોધ’ (2008), ‘મેઘાણી સાહિત્યની ભૂમિકા’ (2010), ‘ભારતીય નવલકથા’ (2012), ‘સમકાલીન ગુજરાતી નવલકથા’ (2018) વગેરે સ્વતંત્ર વિવેચનગ્રંથોમાં એમનું સૈદ્ધાંતિક તેમજ પ્રત્યક્ષ વિવેચન ગ્રંથસ્થ થયું છે. કૃતિગત વિશ્વનાં વિધવિધ પરિમાણોને તાગવાની સાથે પ્રો. ભરત મહેતાની વિવેચના કૃતિના અનુષંગે સામાજિક, સાંસ્કૃતિક, રાજકીય તેમજ આર્થિક સંદર્ભોને ઉજાગર કરતી વિલક્ષણ છે. તેમની વિવેચનભાષા રસાળ, સત્યપૂત અને નર્મમર્મયુક્ત છે. સંશોધન, વિવેચન કે ઇતિહાસલેખનક્ષેત્રે અભ્યાસીઓ માટે આ વિવેચનગ્રંથો આદર્શ સંદર્ભના નમૂનારૂપ છે.

કૃતિને, સાહિત્યસિદ્ધાંતને લાક્ષણિક દૃષ્ટિથી તપાસનાર ડૉ. ભરત મહેતાએ સંપાદન અને સંશોધન ક્ષેત્રે પણ નોંધપાત્ર પ્રદાન આપ્યું છે. ‘જ્ઞાનપીઠ પુરસ્કૃત નવલકથા’ (2002), ‘ગોરા’ (2012), વળામણા’(2013), ‘ટાગોરની વાર્તાકલા’ (2015), ‘મારી હકીકત’(1995), ‘વિવેચનાના વિવિધ અભિગમો’ (2018), ‘સત્યના પ્રયોગો’ (2016) જેવા સંપાદનગ્રંથો એમની અભ્યાસરુચિ, પરિશીલન, સજ્જતા તથા સાહિત્યવિચારક તરીકેની સંપ્રજ્ઞતાની શાહેદી ભરે છે.

પ્રો. ભરત મહેતાને યુ.જી.સી.ની અનેક રિસર્ચ ફૅલોશિપ, રિસર્ચ પ્રોજેક્ટ, એસોશિએટશીપ તથા ‘ઉપેન્દ્ર પંડ્યા શ્રેષ્ઠ મહાનિબંધ ઍવૉર્ડ’, ‘પ્રમોદકુમાર પટેલ નવ્ય વિવેચક પુરસ્કાર’, ‘સવાઈ દલિત સાહિત્ય સમર્થક ઍવૉર્ડ’, ‘કમળાશંકર પંડ્યા સાહિત્યકાર ઍવૉર્ડ’ સિવાય ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ તેમજ ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમીનાં પ્રકૃષ્ટ પારિતોષિકો પ્રાપ્ત થયાં છે. ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના મુખપત્ર ‘પરબ’ના સંપાદક, વડોદરાની સાહિત્યિક સંસ્થા ‘અક્ષરા’ના પ્રમુખ, પરિષદના પ્રસારમંત્રી અને ‘ગુજરાતીનો અધ્યાપક સંઘ’ના પ્રમુખ તરીકે પણ એમણે સેવા આપી છે. લબ્ધપ્રતિષ્ઠિત સાહિત્યિક સંસ્થાઓ તથા વિભિન્ન વ્યાખ્યાનમાળાઓ સાથે સંકળાઈને પ્રો. ભરત મહેતા નિરંતર વિદ્યાકીય, કલાકીય પ્રવૃત્તિઓમાં પોતાનું શ્રેષ્ઠ યોગદાન આપતા રહ્યા છે.